تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری
مقدمه
انتخاب قالب حقوقی مناسب، یکی از نخستین و مهم‌ترین تصمیم‌ها هنگام راه‌اندازی یک کسب‌وکار، مجموعه حرفه‌ای، فعالیت آموزشی، فرهنگی، علمی، خدماتی یا اجتماعی است. بسیاری از متقاضیان هنگام شروع فعالیت، با این پرسش مواجه می‌شوند که ثبت شرکت تجاری بهتر است یا ثبت مؤسسه غیرتجاری؟ و اساساً تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری در چیست؟
این پرسش در ظاهر ساده است، اما پاسخ آن به نوع فعالیت، هدف مؤسسان، نحوه درآمدزایی، ساختار مدیریتی، الزامات قانونی، مسئولیت اعضا و حتی مجوزهای موردنیاز بستگی دارد.
در حقوق ایران، شرکت‌های تجاری و مؤسسات غیرتجاری هر دو می‌توانند پس از ثبت، شخصیت حقوقی مستقل پیدا کنند؛ اما ماهیت، هدف و چارچوب حقوقی آنها یکسان نیست. قانون تجارت در ماده ۲۰، شرکت‌های تجاری را در قالب‌هایی مانند شرکت سهامی، با مسئولیت محدود، تضامنی، مختلط و نسبی دسته‌بندی کرده است.
بنابراین، «غیرتجاری» بودن یک مؤسسه لزوماً به معنای «رایگان»، «خیریه» یا «فاقد درآمد بودن» نیست؛ بلکه موضوع اصلی، هدف و ماهیت فعالیت حقوقی مجموعه است.
چنانچه پس از آشنایی با تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری، به دنبال اطلاعات کامل‌تری درباره مراحل ثبت شرکت، مدارک مورد نیاز، هزینه‌ها و نکات مهم تأسیس شرکت هستید، پیشنهاد می‌کنیم مقاله جامع «ثبت شرکت در کرج» منتشرشده در سایت مؤسسه ثبتی عماد را نیز مطالعه کنید. این مقاله می‌تواند دید کامل‌تری از فرایند ثبت شرکت و مراحل قانونی آن در اختیار شما قرار دهد.
شرکت تجاری چیست؟
شرکت تجاری شخصیتی حقوقی است که مطابق یکی از قالب‌های قانونی شرکت‌ها تشکیل و ثبت می‌شود و فعالیت آن در چارچوب مقررات مربوط به شرکت تجاری قرار می‌گیرد.
ماده ۲۰ قانون تجارت، شرکت‌های تجاری را در هفت قالب معرفی کرده است:
- شرکت سهامی
- شرکت با مسئولیت محدود
- شرکت تضامنی
- شرکت مختلط غیرسهامی
- شرکت مختلط سهامی
- شرکت نسبی
- شرکت تعاونی تولید و مصرف
البته مقررات برخی از این قالب‌ها در طول زمان دستخوش تغییرات قانونی شده و به‌ویژه شرکت‌های سهامی تحت تأثیر لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت قرار گرفته‌اند.
در عمل، دو قالب شرکت با مسئولیت محدود و شرکت سهامی خاص از رایج‌ترین قالب‌هایی هستند که متقاضیان برای فعالیت‌های تجاری و اقتصادی انتخاب می‌کنند.
مؤسسه غیرتجاری چیست؟
مؤسسه غیرتجاری، تشکیلاتی است که برای مقاصد غیرتجاری تشکیل می‌شود.
مطابق ماده ۵۸۴ قانون تجارت، تشکیلات و مؤسساتی که برای مقاصد غیرتجاری ایجاد می‌شوند، از تاریخ ثبت در دفتر مخصوص، شخصیت حقوقی پیدا می‌کنند. ماده ۵۸۵ نیز شرایط ثبت آنها را تابع نظامنامه مربوط دانسته است.
آیین‌نامه اصلاحی ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، فعالیت‌هایی مانند امور علمی، ادبی، خیریه و موارد مشابه را در این دسته قرار می‌دهد. نکته مهم این است که مؤسسان مؤسسه غیرتجاری می‌توانند قصد انتفاع داشته باشند یا نداشته باشند.
بنابراین، یک مؤسسه غیرتجاری می‌تواند برای ارائه خدمات حرفه‌ای، آموزشی، علمی، فرهنگی یا سایر فعالیت‌های غیرتجاری تشکیل شود و این عنوان به‌تنهایی به معنای «بدون درآمد بودن» نیست.
انواع شرکت‌های تجاری
شناخت انواع شرکت‌های تجاری برای انتخاب قالب مناسب ضروری است.
1.شرکت سهامی خاص
شرکت سهامی خاص یکی از رایج‌ترین قالب‌ها برای فعالیت‌های اقتصادی است.
سرمایه شرکت به سهام تقسیم می‌شود و مسئولیت صاحبان سهام اصولاً در حدود مبلغ اسمی سهام آنهاست.
این قالب در بسیاری از فعالیت‌های پیمانکاری، بازرگانی، تولیدی و اقتصادی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
2.شرکت با مسئولیت محدود
شرکت با مسئولیت محدود نیز از قالب‌های پرکاربرد برای کسب‌وکارهاست.
در این نوع شرکت، مسئولیت شرکا اصولاً تا میزان سرمایه‌ای است که در شرکت دارند.
این قالب برای بسیاری از کسب‌وکارهای خانوادگی، خدماتی، تجاری و شرکت‌های کوچک و متوسط مورد استفاده قرار می‌گیرد.
3.شرکت تضامنی
در شرکت تضامنی، مسئولیت شرکا ویژگی متفاوتی دارد و هر شریک در برابر تعهدات شرکت وضعیت حقوقی خاصی دارد.
به همین دلیل انتخاب این قالب باید با بررسی دقیق شرایط فعالیت و مسئولیت شرکا انجام شود.
4.شرکت‌های مختلط
شرکت‌های مختلط سهامی و غیرسهامی ساختار پیچیده‌تری دارند و از ترکیب انواع خاصی از شرکا تشکیل می‌شوند.
این قالب‌ها در مقایسه با شرکت سهامی خاص و مسئولیت محدود کاربرد عمومی کمتری دارند.
5.شرکت نسبی
شرکت نسبی نیز یکی از قالب‌های قانونی شرکت‌های تجاری است که مسئولیت شرکا در آن تابع مقررات خاص خود است.
6.شرکت تعاونی
شرکت‌های تعاونی نیز دارای مقررات اختصاصی هستند و اهداف و ساختار آنها با شرکت‌های تجاری معمول تفاوت‌هایی دارد.
انواع مؤسسات غیرتجاری
مؤسسات غیرتجاری را از نظر هدف فعالیت می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد.
1.مؤسسات غیرتجاری غیرانتفاعی
در این نوع مؤسسات، هدف اصلی کسب سود و تقسیم منافع میان اعضا نیست.
برای مثال می‌توان به برخی تشکل‌های:خیریه، فرهنگی،اجتماعی، علمی، ادبی اشاره کرد.
البته بسیاری از فعالیت‌های این حوزه نیازمند اخذ مجوز از مراجع تخصصی مربوط هستند.
2.مؤسسات غیرتجاری انتفاعی
این مؤسسات با وجود غیرتجاری بودن موضوع فعالیت، می‌توانند با هدف انتفاع تشکیل شوند.
این نکته یکی از مهم‌ترین مواردی است که در پاسخ به سؤال «آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند درآمد داشته باشد؟» باید مورد توجه قرار گیرد.
بنابراین:غیرتجاری ≠ بدون درآمد و همچنین: غیرتجاری ≠ خیریه بلکه معیار اصلی، ماهیت و هدف حقوقی فعالیت است.
تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری از نظر شخصیت حقوقی
یکی از شباهت‌های مهم شرکت‌ها و مؤسسات غیرتجاری این است که هر دو، در صورت ثبت مطابق مقررات، می‌توانند شخصیت حقوقی مستقل داشته باشند.
شخصیت حقوقی باعث می‌شود مجموعه ثبت‌شده از اشخاص تشکیل‌دهنده آن تفکیک شود.
برای مثال، پس از ایجاد شخصیت حقوقی، شرکت یا مؤسسه می‌تواند حسب مقررات:
- قرارداد منعقد کند؛
- حساب بانکی داشته باشد؛
- دارایی داشته باشد؛
- طرف قرارداد قرار گیرد؛
- در مراجع قانونی دارای حقوق و تکالیف باشد.
اما حدود این شخصیت حقوقی و مسئولیت اعضا به نوع شخصیت حقوقی و قوانین حاکم بر آن بستگی دارد.
تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری از نظر موضوع فعالیت
موضوع فعالیت یکی از مهم‌ترین نقاط تفاوت است.
موضوع فعالیت شرکت تجاری
شرکت تجاری برای فعالیت‌های اقتصادی و تجاری مناسب است.
اگر هدف اصلی مؤسسان، ایجاد یک کسب‌وکار با فعالیت بازرگانی، تولیدی یا اقتصادی باشد، معمولاً بررسی قالب‌های شرکت تجاری در اولویت قرار می‌گیرد.
موضوع فعالیت مؤسسه غیرتجاری
اگر هدف، فعالیت‌هایی مانند آموزش، امور علمی، فرهنگی، ادبی یا برخی خدمات تخصصی باشد، مؤسسه غیرتجاری می‌تواند گزینه مناسب‌تری باشد.
با این حال، باید توجه داشت که عنوان مؤسسه غیرتجاری به‌تنهایی مجوز انجام هر نوع فعالیتی نیست.
چنانچه فعالیتی نیازمند مجوز تخصصی باشد، مؤسس باید مجوز مربوط را از مرجع ذی‌صلاح دریافت کند.
شرکت تجاری بهتر است یا مؤسسه غیرتجاری؟
پاسخ این سؤال برای همه یکسان نیست.
1.اگر هدف شما فعالیت بازرگانی است
در صورتی که قصد دارید در حوزه‌هایی مانند خرید و فروش، تولید، تجارت، صادرات، واردات یا سایر فعالیت‌های اقتصادی کار کنید، معمولاً شرکت تجاری گزینه مناسب‌تری برای بررسی است.
2.اگر هدف شما فعالیت آموزشی یا علمی است
برای مجموعه‌ای که هدف آن ارائه خدمات آموزشی، علمی، پژوهشی یا فرهنگی است، مؤسسه غیرتجاری ممکن است ساختار مناسب‌تری داشته باشد؛ البته بسته به موضوع فعالیت ممکن است مجوز تخصصی نیز لازم باشد.
3.اگر هدف شما فعالیت حرفه‌ای است
در فعالیت‌های حرفه‌ای، انتخاب قالب باید با توجه به قوانین اختصاصی آن حرفه انجام شود.
بنابراین قبل از ثبت، صرفاً بر اساس نام فعالیت تصمیم نگیرید و موضوع فعالیت دقیق، مجوزهای لازم و مقررات صنفی یا تخصصی را بررسی کنید.
شرایط و الزامات ثبت مؤسسه غیرتجاری
ثبت مؤسسه غیرتجاری نیز تابع مقررات خاص خود است.
بر اساس ماده ۵۸۴ قانون تجارت، تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری پس از ثبت مطابق مقررات، شخصیت حقوقی پیدا می‌کنند.
آیین‌نامه اصلاحی ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری نیز چارچوب ثبت و فعالیت این مؤسسات را مشخص می‌کند.
مهم‌ترین موارد قابل بررسی
- تعیین موضوع فعالیت
- انتخاب نام مناسب
- تعیین مؤسسان
- تعیین اعضای اداره‌کننده
- تعیین صاحبان امضا
- تنظیم اساسنامه
- تعیین نشانی
- مشخص کردن سرمایه یا دارایی اولیه در موارد لازم
- اخذ مجوزهای موردنیاز
یکی از نکات مهم این است که موضوع فعالیت باید با ماهیت مؤسسه سازگار باشد.
مدارک مورد نیاز برای ثبت شرکت تجاری
مدارک مورد نیاز بر اساس نوع شرکت متفاوت است؛ اما معمولاً مدارکی مانند موارد زیر مورد نیاز قرار می‌گیرد:
- مدارک هویتی مؤسسان
- اطلاعات اعضا
- اطلاعات مدیران
- اطلاعات سهامداران یا شرکا
- اساسنامه
- اظهارنامه یا شرکت‌نامه حسب قالب
- صورتجلسات مربوط به تأسیس
- اطلاعات نشانی شرکت
- مجوز فعالیت در صورت نیاز
برای اتباع خارجی یا برخی فعالیت‌های خاص نیز ممکن است مدارک و الزامات دیگری مورد نیاز باشد.
مدارک مورد نیاز برای ثبت مؤسسه غیرتجاری
برای ثبت مؤسسه غیرتجاری نیز معمولاً باید اطلاعات و مدارک مربوط به مؤسسان و ارکان مؤسسه ارائه شود.
از جمله:
- مدارک هویتی مؤسسان
- اساسنامه
- صورتجلسه مؤسسان
- صورتجلسه انتخاب مدیران
- اطلاعات اعضای هیئت‌مدیره یا ارکان مربوط
- مشخصات صاحبان امضا
- نشانی مؤسسه
- مجوز فعالیت در صورت لزوم
نوع مدارک ممکن است با توجه به موضوع فعالیت و مرجع صادرکننده مجوز تغییر کند.
مزایای ثبت شرکت تجاری
ثبت شرکت تجاری می‌تواند مزایای مختلفی داشته باشد.
۱. ایجاد شخصیت حقوقی مستقل
شرکت به‌عنوان یک شخصیت حقوقی از اعضای خود تفکیک می‌شود.
۲. افزایش اعتبار تجاری
داشتن شخصیت حقوقی ثبت‌شده می‌تواند در تعامل با مشتریان، تأمین‌کنندگان و طرف‌های قراردادی مفید باشد.
۳. امکان توسعه ساختاریافته کسب‌وکار
شرکت می‌تواند ساختار مدیریتی و مالی مشخص‌تری ایجاد کند.
۴. امکان ورود به قراردادهای رسمی
بسیاری از قراردادهای تجاری و سازمانی با اشخاص حقوقی انجام می‌شوند.
۵. امکان توسعه فعالیت
ثبت شرکت می‌تواند زمینه مناسبی برای توسعه فعالیت اقتصادی فراهم کند؛ البته بسته به موضوع فعالیت و قوانین مربوط.
مزایای ثبت مؤسسه غیرتجاری
مؤسسه غیرتجاری نیز برای بسیاری از فعالیت‌ها مزایای قابل توجهی دارد.
۱. ایجاد شخصیت حقوقی
مؤسسه ثبت‌شده می‌تواند شخصیت حقوقی مستقل داشته باشد.
۲. ساختار رسمی برای فعالیت
برای بسیاری از فعالیت‌های علمی، آموزشی، فرهنگی و حرفه‌ای، داشتن شخصیت حقوقی می‌تواند ساختار رسمی ایجاد کند.
۳. امکان انعقاد قرارداد
مؤسسه، در حدود موضوع و اختیارات قانونی خود، می‌تواند طرف قرارداد قرار گیرد.
۴. افزایش اعتبار سازمانی
ثبت رسمی می‌تواند هویت سازمانی مجموعه را تقویت کند.
۵. امکان توسعه فعالیت
در صورت رعایت قوانین و دریافت مجوزهای لازم، مؤسسه می‌تواند فعالیت خود را توسعه دهد.
آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند فعالیت اقتصادی داشته باشد؟
این یکی از پرتکرارترین پرسش‌ها درباره تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری است.
پاسخ این است که غیرتجاری بودن مؤسسه به معنای ممنوعیت مطلق هر نوع درآمد یا دریافت وجه نیست.
آیین‌نامه اصلاحی ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، مؤسساتی را که برای مقاصد غیرتجاری تشکیل می‌شوند، اعم از اینکه مؤسسان قصد انتفاع داشته یا نداشته باشند، در بر می‌گیرد.
بنابراین باید میان «انتفاع» و «تجاری بودن موضوع فعالیت» تفاوت قائل شد.
آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند سود داشته باشد؟
این موضوع باید با توجه به نوع مؤسسه و اساسنامه آن بررسی شود.
در مؤسسات انتفاعی، امکان فعالیت با هدف انتفاع وجود دارد؛ اما در مؤسسات غیرانتفاعی، وضعیت منافع و نحوه مصرف آنها تابع مقررات، اساسنامه و الزامات مربوط است.
بنابراین نمی‌توان درباره همه مؤسسات غیرتجاری یک حکم یکسان صادر کرد.
تفاوت شرکت تجاری و مؤسسه غیرتجاری از نظر مسئولیت اعضا
یکی از نکات بسیار مهم این است که نباید تصور کرد مسئولیت اعضا در تمام شخصیت‌های حقوقی یکسان است.
برای مثال، قواعد مسئولیت در شرکت سهامی با شرکت تضامنی متفاوت است.
در شرکت با مسئولیت محدود نیز مقررات خاصی در زمینه مسئولیت شرکا وجود دارد.
بنابراین برای بررسی میزان مسئولیت اعضا باید ابتدا نوع شخصیت حقوقی مشخص شود.
در مؤسسه غیرتجاری نیز مسئولیت مدیران، اعضا و ارکان باید بر اساس اساسنامه، مقررات حاکم و نوع مؤسسه بررسی شود.
جدول مقایسه شرکت تجاری و مؤسسه غیرتجاری
| معیار | شرکت تجاری | مؤسسه غیرتجاری |
|---|---|---|
| هدف اصلی | فعالیت تجاری و اقتصادی | فعالیت غیرتجاری |
| شخصیت حقوقی | دارد | دارد |
| فعالیت انتفاعی | معمولاً محور فعالیت | در برخی مؤسسات امکان‌پذیر است |
| فعالیت علمی | بسته به موضوع | از موضوعات رایج |
| فعالیت فرهنگی | بسته به موضوع | از موضوعات رایج |
| فعالیت خیریه | قالب اصلی محسوب نمی‌شود | می‌تواند موضوع مؤسسه باشد |
| فعالیت بازرگانی | مناسب‌تر | محدود به ماهیت و موضوع مؤسسه |
| قالب‌های قانونی | چندین نوع شرکت | تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری |
| مجوز تخصصی | حسب موضوع | حسب موضوع |
| تکالیف مالیاتی | حسب فعالیت | حسب فعالیت |
| مسئولیت اعضا | وابسته به نوع شرکت | تابع مقررات و اساسنامه |
آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند قرارداد ببندد؟
بله، مؤسسه دارای شخصیت حقوقی می‌تواند در حدود اختیارات قانونی و موضوع فعالیت خود وارد قرارداد شود.
اما قراردادهای مؤسسه باید با:
- موضوع فعالیت
- اساسنامه
- اختیارات مدیران
- قوانین مربوط
هماهنگ باشد.
سوالات متداول تخصصی درباره تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری
1. آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند درآمد داشته باشد؟
بله. غیرتجاری بودن الزاماً به معنی نداشتن درآمد نیست. آیین‌نامه مربوط تصریح می‌کند که مؤسسات غیرتجاری ممکن است با قصد انتفاع یا بدون قصد انتفاع تشکیل شوند.
2. آیا مؤسسه غیرتجاری باید مالیات پرداخت کند؟
غیرتجاری بودن به‌تنهایی موجب معافیت مالیاتی نمی‌شود. وضعیت مالیاتی باید بر اساس نوع فعالیت، درآمد، مقررات و معافیت‌های قانونی بررسی شود.
3. آیا شرکت تجاری برای فعالیت نیاز به مجوز دارد؟
بعضی فعالیت‌ها نیازمند مجوز تخصصی هستند. ثبت شرکت به‌خودی‌خود جایگزین مجوز فعالیت تخصصی نیست.
4. آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند خرید و فروش انجام دهد؟
باید میان فعالیت فرعی و فعالیت اصلی و همچنین ماهیت حقوقی موضوع فعالیت تفاوت قائل شد. اگر فعالیت اصلی مجموعه ماهیت تجاری داشته باشد، انتخاب مؤسسه غیرتجاری ممکن است مناسب نباشد.
5. آیا شرکت و مؤسسه هر دو می‌توانند حساب بانکی داشته باشند؟
شخصیت حقوقی ثبت‌شده می‌تواند حسب مقررات و شرایط بانکی، حساب متعلق به شخصیت حقوقی داشته باشد.
6. آیا می‌توان برای مؤسسه غیرتجاری شعبه ایجاد کرد؟
در صورت وجود شرایط قانونی و رعایت مقررات ثبت و اساسنامه، امکان ایجاد شعبه می‌تواند وجود داشته باشد؛ اما جزئیات آن به نوع مؤسسه و ضوابط مربوط بستگی دارد.
7. آیا ثبت مؤسسه غیرتجاری برای کسب‌وکار اینترنتی مناسب است؟
صرف اینترنتی بودن فعالیت، نوع شخصیت حقوقی را مشخص نمی‌کند. باید ماهیت واقعی کسب‌وکار بررسی شود؛ سپس بر اساس موضوع فعالیت، قالب مناسب انتخاب شود.
8. آیا مؤسسه غیرتجاری می‌تواند قراردادهای تجاری منعقد کند؟
مؤسسه می‌تواند در حدود موضوع فعالیت و اختیارات قانونی خود قرارداد منعقد کند، اما نمی‌توان از عنوان مؤسسه غیرتجاری برای انجام فعالیتی که ماهیت اصلی آن با این شخصیت حقوقی سازگار نیست استفاده کرد.
9. آیا ثبت شرکت یا مؤسسه به معنی دریافت مجوز فعالیت است؟
خیر. ثبت شخصیت حقوقی و دریافت مجوز فعالیت دو موضوع متفاوت هستند. ممکن است یک فعالیت پس از ثبت شرکت یا مؤسسه همچنان به مجوز تخصصی نیاز داشته باشد.
10.آیا شرکت می‌تواند فعالیت غیرتجاری انجام دهد؟
شرکت باید در چارچوب موضوع فعالیت و مقررات قالب انتخابی خود عمل کند، اگر موضوع فعالیت اصلی با ساختار مؤسسه غیرتجاری تناسب بیشتری داشته باشد، باید پیش از ثبت، انتخاب شخصیت حقوقی به‌درستی بررسی شود.
جمع‌بندی
در نهایت، تفاوت ثبت شرکت تجاری و غیر تجاری را نمی‌توان فقط در واژه «شرکت» و «مؤسسه» خلاصه کرد. تفاوت اصلی در ماهیت فعالیت، هدف تشکیل، ساختار حقوقی، نوع مسئولیت اعضا و مقررات حاکم بر شخصیت حقوقی است.
شرکت‌های تجاری برای فعالیت‌های اقتصادی و تجاری در قالب‌های قانونی مختلف مانند سهامی خاص، با مسئولیت محدود، تضامنی و سایر قالب‌های مقرر در قانون تشکیل می‌شوند. ماده ۲۰ قانون تجارت، چارچوب اصلی اقسام شرکت‌های تجاری را بیان کرده است.
در مقابل، مؤسسات غیرتجاری برای مقاصدی غیر از فعالیت تجاری، مانند امور علمی، ادبی، فرهنگی و خیریه و فعالیت‌های مشابه تشکیل می‌شوند. ماده ۵۸۴ قانون تجارت و آیین‌نامه اصلاحی ثبت تشکیلات و مؤسسات غیرتجاری، مبنای مهم قانونی این نوع شخصیت حقوقی هستند.
نکته بسیار مهم این است که غیرتجاری بودن یک مؤسسه به معنای نداشتن درآمد یا ممنوعیت انتفاع نیست. همچنین ثبت شرکت نیز به معنای مجاز بودن انجام هر فعالیتی بدون دریافت مجوزهای تخصصی نیست.
